Cezaevlerindeki zihinsel ve bilişsel engelli mahkumlar için yapılan çalışmalara ilişkin

TBÎ.’M ‘ HALKLARIN EŞİTLİK VE DEMOKRASİ PARTİSİ grupbaşkanligi Sayı; ^ 40349 ■^WPAg3- Tarih; Ö3 olîJflifc Ömer Faruk Gergerlioğlu Kocaeli Milletvekili TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA Aşağıdaki sorulanının Adalet Bakanı Sayın Yılmaz Tunç tarafından Anayasanın 98'inci ve TBMM İçtüzüğünün 96'ncı ve 99'uneu maddeleri gereğinee yazılı olarak cevaplandmlmasım saygılarımla arz ederim. Ömer Faruk GERGEREİOĞLU Kocaeli Milletvekili Ceza infaz kurumlannda engelli mahpusların yaşam koşullanmn iyileştirilmesi ve adalet hizmetlerine erişimin güçlendirilmesi amacıyla yürütülen çalışmaların, ağırlıkla fiziksel erişilebilirlik başlığında görünür olduğu; ancak otizm, zihinsel yetersizlik, bilişsel yetersizlik, epilepsi gibi nörolojik/nörogelişimsel farklılıklara ilişkin sistematik veri, izleme, uyarlama ve hak temelli infaz politikası bulunmadığı yönünde ciddi iddialar ve örnek vakalar kamuoyuna yansımaktadır. Bu durum, özellikle disiplin yaptırımları ve hücre cezası gibi uygulamalarda, engellilikten kaynaklanan davranışların “disiplin suçu” sayılması riskini büyütmekte; sağlık raporlarının niteliği ve sorumluluğu açısından da ağır sonuçlar doğurabilmektedir. Bu bağlamda; 1. Ceza infaz kurumlannda bulunan mahpuslardan engelli olanlann sayısı kaçtır? Bu sayı; cinsiyet, yaş grubu, kurum tipi (T tipi, S tipi, yüksek güvenlikli, açık cezaevi vb.) ve il bazında kaçtır? 2. Engellilik türlerine göre (ortopedik, görme, işitme, konuşma, zihinsel, otizm spektrum, bilişsel yetersizlik, epilepsi/nörolojik, psikososyal vb.) dağılım nedir? Bu dağılımın son 5 yıl içindeki yıllara göre seyri nedir? 3. “Engelli mahpus” verisi hangi kaynakla oluşturulmaktadır: TBMM Halkla İlişkiler Binası 2. Kat, 2 Nolu Banko Oda: F214 Bakanlıklar/Ankara Tel.: +90 (312) 420 63 86 - 87 Faks: +90 (312) 420 24 82  • Sağlık kurulu raporu km • Adli tıp/cezaevi hekimliği değerlendirmesi • E-nabız/SGK/sağlık kayıtları • İdari beyan/tespit Hangisi esas alınmaktadır? 4. Nörogelişimsel farklılıklar (otizm, zihinsel yetersizlik, öğrenme güçlüğü, dikkat-işlev bozuklukları vb.) ve nörolojik hastalıklar (özellikle epilepsi) için ayrı bir kayıt/izleme modülü var mıdır? Yoksa kurulması için takvim nedir? 5. Engellilik verilerinin tutulmasında mahremiyet ve ayrımcılık riskini önleyecek hangi idari güvenceler uygulanmaktadır? 6. Cezaevine ilk kabulde engellilik ve özel ihtiyaç taraması nasıl yapılmaktadır? Standart bir tarama formu var mıdır? 7. Otizm/zihinsel yetersizlik/bilişsel yetersizlik şüphesi olan mahpuslar için nöropsikiyatrik değerlendirmeye sevk süreci nedir? Ortalama sevk ve randevu süreleri kaç gündür? 8. Engelli mahpuslar için “Bireysel İhtiyaç ve Uyarlama Planı” (iletişim, kriz plam, sağlık, günlük yaşam, eğitim/rehabilitasyon) hazırlanmakta mıdır? Hazırlanıyorsa kaç kişi için hazırlanmıştır? 9. Bu planlar hangi sıklıkla güncellenmektedir? Güncellemeyi kim yapar (psikolog, sosyal hizmet, hekim, idare)? 10. Son 5 yılda engelli mahpuslara verilen disiplin cezalarının sayısı kaçtır? Engellilik türlerine göre dağılımı nedir? 11. Son 5 yılda engelli mahpuslara uygulanan hücre cezası/tek kişilikte tecrit uygulaması sayısı kaçtır? Engellilik türlerine ve kurum tipine göre dağılımı nedir? 12. Otizm/zihinsel yetersizlik/bilişsel yetersizlik gibi durumlarda davramşlarm engellilikle ilişkili olabileceği gözetilerek, disiplin soruşturmalannda makul uyarlama' yapılmakta mıdır? Yapılıyorsa örnek uygulama/rehber nedir? 13. Disiplin soruşturmalarında engelli mahpusun anlama-kavrama kapasitesi, iletişim ihtiyacı, duyusal hassasiyet gibi faktörlerin değerlendirilmesin i zorunlu kılan bir düzenleme var mıdır? 14. Engelli mahpuslar disiplin süreçlerinde; • kolaylaştırıcı iletişim.  Ömer Faruk Gergerlioğlu m Kocaeli Milletvekili • basitleştirilmiş bilgilendirme (easy-read), • işaret dili, • refakatçi/uzman desteği gibi haklara fiilen erişebilmekte midir? Kaç kurumda hangi imkan vardır? 15. Hücre cezası uygulanmadan önce engelli mahpus için alternatif yaptırımlar (uyarı, faaliyet kısıtlamasının uyarlanması, destek programı, arabulucu görüşme vb.) gündeme alınmakta mıdır? Alımyorsa yazılı prosedür nedir? 16. Hücre cezası gibi ağır yaptırımlar öncesinde “sağlık açısından sakınca yoktur” raporu hangi kriterlerle verilmektedir? Bu kriterleri içeren yazılı bir klinik rehber var mıdır? 17. Epilepsi, ağır zihinsel yetersizlik, otizm ve ciddi psikiyatrik kırılganlık hallerinde hücre cezası öncesi rapor sürecinde; • nöroloji/psikiyatri görüşü, • risk değerlendirmesi, • kriz yönetim planı zorunlu mudur? 18. Cezaevi hekimlerinin bu raporları verirken “imza prosedürü”ne indirgenmemesi için hangi etik ve mesleki denetim mekanizmaları vardır? 19. Son 5 yılda engelli mahpuslar hakkında düzenlenen “sağlık açısından sakınca yoktur” raporu sayısı kaçtır? Bu raporlara ilişkin itiraz/şikâyet sayısı kaçtır? 20. Epilepsi hastası mahpuslar için cezaevlerinde standart bir nöbet izlem ve acil müdahale protokolü var mıdır? Varsa içeriği ve uygulama denetimi nasıldır? 21. Epilepsi hastası mahpusların ilaçlarına erişimde kesinti/aksama yaşanmaması için hangi sistem uygulanmaktadır? Son 2 yılda ilaç temininde gecikme/aksama nedeniyle tutulan tutanak sayısı kaçtır? 22. Epilepsi hastalarının tek başına hücrede tutulması halinde; TBMM Halkla ilişkiler Binası 2. Kat, 2 Nolu Banko Oda: F214 Bakanlıklar/Ankara Tel.: +90 (312) 420 63 86 - 87 Faks: +90 (312) 420 24 82 • kamera/izleme, • sık aralıklarla fiziksel kontrol, • acil çağrı sistemi gibi güvenlik-yaşam hakkı tedbirleri zorunlu mudur? 23. Son 5 yılda cezaevlerinde epilepsi nöbeti geçiren mahpus sayısı kaçtır? Nöbet nedeniyle hastaneye sevk sayısı kaçtır? Ölümle sonuçlanan vaka sayısı kaçtır? 24. Cezaevlerinde otizmli mahpus sayısı kaçtır? Zihinsel yetersizlik tamlı mahpus sayısı kaçtır? Bilişsel yetersizlik bulunan mahpus sayısı kaçtır? (Tanı yoksa şüphe/ön değerlendirme sayıları dahil midir?) 25. Bu gruplar için farklılaştırılmış rehabilitasyon/psikososyal destek programı var mıdır? Kaç kurumda uygulanmaktadır? Katılım sayılan nelerdir? 26. Otizmli veya bilişsel yetersizliği olan mahpusların rutin cezaevi düzenine uyumda yaşadığı güçlüklerin “disiplin sorunu”na dönüşmesini önlemek için; • duyusal uyarlamalar, • yapılandırılmış günlük rutin, • eğitimli personel eşliği, • sakinleştirme alanı gibi uygulamalar var mıdır? 27. Bu mahpuslara yönelik zor kullanma, çıplak arama, koğuş değişikliği, yalnızlaştırma gibi işlemlerde engellilik temelli risk analizi yapılmakta mıdır? Kaç olay kayda geçmiştir? 28. Son 5 yılda infaz koruma memurları ve idari personelin kaçma engellilik hakları, nöroçeşitlilik, kriz yönetimi, iletişim teknikleri eğitimleri verilmiştir? Eğitim süresi ve içeriği nedir? 29. Her kurumda erişilebilirlik ve engellilikten sorumlu bir “odak personel/birim” var mıdır? 30. Cezaevlerinde psikolog, sosyal hizmet uzmanı, özel eğitim uzmam, işaret dili tercümanı gibi kadroların norm kadro ihtiyacı kaçtır, fiili doluluk kaçtır? 31. Engelli mahpuslann avukat görüşmeleri, dilekçe hakkı, şikâyet mekanizmaları, sağlık şevki, mahkeme/SEGBİS süreçlerine erişimi için hangi uyarlamalar yapılmaktadır?  km Ömer Faruk Gergerlioğlu Kocaeli Milletvekili 32. İşitme engelli mahpusların adli görüşmelerde ve disiplin süreçlerinde işaret dili tercümanı desteğine erişimi hangi usulle sağlanmaktadır? Kaç kurumda düzenli tercüman desteği vardır? 33. Görme engelli mahpuslar için braille/konuşan cihaz, erişilebilir doküman, sesli bilgilendirme gibi imkanlann kapsamı nedir? 34. Zihinsel/bilişsel yetersizliği olan mahpuslar için “kolay okunur” metin, görsel anlatım, destekli karar verme gibi uygulamalar var mıdır? 35. Engelli mahpuslann yaşadığı ihlallere ilişkin CTE’ye gelen şikâyet sayısı kaçtır? Konu başlıklarına göre dağılımı nedir (sağlık, disiplin, şiddet, erişilebilirlik, ayrımcılık)? 36. Engelli mahpuslara ilişkin düzenli bir izleme-raporlama mekanizması var mıdır? Yıllık rapor yayımlanmakta mıdır? 37. Cezaevlerinde engellilik temelli ihlallerin önlenmesi için bağımsız denetim süreçlerinde (TBMM, TİHEK, ombudsman, barolar vb.) hangi periyodik işbirlikleri yürütülmektedir? 38. Son 10 yılda cezaevlerinde engelli mahpuslann ölümüyle sonuçlanan olay sayısı kaçtır? Sebeplere göre dağılımı nedir (hastalık, intihar, kaza, şiddet iddiası, gecikmiş müdahale vb.)? 39. Bu ölümlerden kaçında; • disiplin yaptırımı, • hücre cezası, • yalmz banndırma, • sağlık raporu unsurlan bulunmaktadır? 40. Ölümle sonuçlanan vakalarda idari soruşturma sayısı kaçtır? Disiplin cezası verilen personel sayısı kaçtır? Savcılığa intikal eden dosya sayısı kaçtır? Mahkûmiyet/beraat/kovuşturmaya yer olmadığı kararlarının sayısal dağılımı nedir? 41. Engelli mahpusların ölümü veya ağır zarar görmesi halinde olay sonrası zorunlu kök neden analizi ve politika düzeltme mekanizması var mıdır? Yoksa kurulacak mıdır? TBMM Halkla İlişkiler Binası 2. Kat, 2 Nolu Banko Oda: F214 Bakanlıklar/Ankara Tel.: +90 (312) 420 63 86 - 87 Faks: +90 (312) 420 24 82  40545 42. CTE’nin engelli mahpuslara ilişkin çalışmaları içinde, nöroçeşitlilik ve bilişsel engellilik başlığı için 2026 yılı içinde planlanan; • veri modülü, • eğitim programı, • rehber/protokol, • pilot kurum uygulaması var mıdır? Varsa takvim nedir? 43. Hücre cezası ve disiplin rejiminde engelli mahpuslar için yasal/ikincil mevzuat değişikliği hazırlığı var mıdır? Varsa kapsamı nedir?